اختلال تجارت در تنگه هرمز تغییر آرایش ژئواکونومیک منطقه آغاز شده است

به گزارش متخصص فلز به نقل از مهر، بعد از شکست مذاکرات صلح اسلام آباد میان ایران و آمریکا، نیروی دریایی ایالات متحده از روز دوشنبه، ۲۴ فروردین ماه با بوجودآوردن محدودیت و اختلال در عبور و مرور آزاد کشتی ها در تنگه هرمز، یکی از مهم ترین آبراهه های بین المللی جهان، وارد فاز جدیدی از فشارهای دریایی مقابل تهران شد؛ اقدامی که باآنکه با هدف تشدید فشار اقتصادی بر ایران طراحی شده بود، اما در عمل بار دیگر اهمیت ظرفیتهای مغفول مانده زمینی و ریلی کشور را برجسته کرد.
تحولات اخیر نشان داد ایران بیشتر از هر زمان دیگری نیازمند فعال سازی مزیت ژئوپلیتیکی کم نظیر خود در چهارراه اتصال شرق، غرب، شمال و جنوب جهان است، مزیتی راهبردی که در صورت بهره برداری صحیح می تواند کشور را به محور اصلی ترانزیت منطقه بدل کند. در عین حال، طی سالهای قبل قسمتی از این ظرفیت عظیم به سبب تعلل، ضعف برنامه ریزی و کندی اجرای پروژه های زیرساختی بلااستفاده باقیمانده است.
در این میان، پروژه های کلیدی همچون راه آهن رشت ـ آستارا، مسیر چابهار ـ زاهدان، تکمیل کریدور شمال ـ جنوب و توسعه اتصال جاده ای و ریلی با کشورهای همسایه، همچون طرح هایی هستند که می توانستند در سالهای قبل به بهره برداری کامل برسند، اما روند اجرای آنها با تأخیرهای جدی مواجه شد؛ تأخیرهایی که هزینه های اقتصادی و ژئوپلیتیکی آن امروز بیشتر از گذشته نمایان شده است.
رهبر شهید انقلاب نیز طی سالهای قبل بارها بر لزوم تکمیل کریدورهای ترانزیتی و استفاده از موقعیت ممتاز جغرافیایی ایران تاکید کرده بودند. ایشان با اشاره به اهمیت راهبردی محور شمال ـ جنوب فرموده بودند: «شمال کشور ما به مجموعه ای از کشورها متصل است که به اروپا و دیگر مناطق منتهی می شود و جنوب نیز به دریا، اقیانوس هند و مجموعه عظیم آسیا راه دارد؛ ما در میانه این مسیر قرار داریم و این یک اولویت زیرساختی است.»
اکنون و در حالی که فشارهای دریایی در تنگه هرمز بالا رفته، اهمیت این هشدارها بیشتر از هر زمان دیگری آشکار شده است. اگر شبکه ریلی و جاده ای ایران در دهه های گذشته با سرعت و دقت بیشتری توسعه می یافت، امروز بخش قابل توجهی از تجارت منطقه و منافع اقتصادی کشورهای پیرامونی به مسیرهای ترانزیتی ایران گره می خورد؛ وضعیتی که می توانست هرگونه اقدام خصمانه برای محدودسازی ایران را با مقاومت جدی بازیگران منطقه ای مواجه کند.

ضرورت توسعه کریدورهای زمینی در معادلات تجاری با کشورهای همسایه

تجربه روزهای اخیر نیز نشان داده است هرگونه اختلال در تنگه هرمز فورا بازارهای جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار می دهد. افزایش قیمت نفت و نگرانی از اختلال در زنجیره تامین جهانی، تنها قسمتی از نتایج این تحولات بوده است؛ موضوعی که بار دیگر نقش تعیین کننده ایران در معادلات انرژی و تجارت جهانی را برجسته می کند.
در همین چارچوب، پاکستان با اقدامی راهبردی، از بازگشایی ۶ مسیر تجاری زمینی کلیدی برای انتقال کالا به ایران آگاهی داده است، تصمیمی که می تواند قسمتی از محدودیت های دریایی موجود را خنثی کند. طبق گزارش ها، حدود 3000 کانتینر که به سبب محدودیت های بوجود آمده در خلیج فارس، بخصوص در بندر کراچی متوقف مانده بودند، حالا از راه مسیرهای زمینی راهی ایران خواهند شد.
این تحول در حالی رخداده که دونالد ترامپ طی روزهای اخیر مدعی شده بود ایران از نظر مالی تحت فشار شدید قرار دارد و برای بازگشایی مسیرهای دریایی به منابع نقدی نیازمند است. در عین حال، فعال شدن کریدورهای زمینی جدید از جانب پاکستان، عملا نشان میدهد مسیرهای جایگزین برای تجارت با ایران همچنان قابل دسترس است و سناریوی محاصره کامل اقتصادی با موانع جدی مواجه خواهد شد.

فرصت در خشکی؛ فعال شدن ۶ کریدور جدید میان ایران و پاکستان

برخی تحلیل گران بین المللی این اقدام اسلام آباد را نقطه عطفی در معادلات منطقه ای ارزیابی کرده اند. به باور آنان، پاکستان با سودجستن از چارچوب های قانونی موجود، مسیر جدیدی برای تبادل کالا با ایران فراهم نموده و همزمان جایگاه خویش را بعنوان یک هاب لجستیکی منطقه ای تقویت کرده است.
بر پایه این ارزیابی ها، چارچوب جدید حمل ونقلی بر اساس توافق نامه دوجانبه سال ۲۰۰۸ ایران و پاکستان در عرصه حمل و نقل جاده ای بین المللی طراحی شده و امکان انتقال محموله های متوقف شده از راه کامیون، جابه جایی بین کانتینری و نظارت گمرکی را فراهم می آورد. این سازوکار همینطور با تضمین های مالی و گمرکی، امنیت تجاری موردنیاز برای فعالین اقتصادی را بوجود خواهد آورد.
کارشناسان باور دارند تصمیم اخیر پاکستان تنها یک اقدام تجاری نیست، بلکه پیامی روشن در رابطه با تغییر آرایش ژئواکونومیک منطقه شمرده می شود. اسلام آباد در تلاش است ضمن تقویت تجارت منطقه ای، از ظرفیت بندر گوادر و سرمایه گذاری های زیرساختی چین بهره برداری بیشتری کند و همزمان وابستگی خود به مسیرهای پرریسک افغانستان را کم کند.
مجموع این تحولات نشان میدهد آینده رقابتهای منطقه ای بیشتر از گذشته به کریدورها، خطوط ریلی، جاده های بین المللی و شبکه های لجستیکی گره خورده است؛ حوزه ای که ایران با وجود برخورداری از مزیت های استثنایی، هنوز قسمتی از ظرفیت آنرا بالفعل نکرده و الان زمان جبران این عقب ماندگی راهبردی فرا رسیده است.

چرخش تمرکز از بنادر جنوبی به شبکه متوازن حمل و نقل کشور

در این رابطه، پیمان سنندجی، رییس کمیسیون حمل و نقل و لجستیک اتاق تجاری در گفتگو با گزارشگر مهر در رابطه با آخرین وضعیت حمل و نقل کالا و فعال شدن مسیرهای جایگزین تجاری در وضعیت فعلی، اظهار داشت: با وجود مباحث مربوط به محدودیت های دریایی، خوشبختانه ظرفیت بزرگی در قسمت خصوصی کشور وجود دارد و با هوشمندی فعالین این حوزه، راهکارهای گوناگونی برای انتقال کالا طراحی و اجرایی شده است.
وی اضافه کرد: اکنون بارهایی که در بندر کراچی قرار دارند، به سادگی از راه بندر کراچی یا بندر قاسم بسمت ریمدان و مرزهای مرتبط میان ایران و پاکستان هدایت می شوند و امکان ورود این کالاها به کشور فراهم است. در این راه، مرز میرجاوه و ریمدان فعال می باشند و از طرف دیگر بندر گوادر پاکستان نیز ظرفیت مناسبی برای جابه جایی کالا و ورود اجناس به کشور بوجود آورده است.
رئیس کمیسیون حمل و نقل و لجستیک اتاق تجاری بیان نمود: حالا مسیرهای مختلفی برای واردات کالا فعال است. کالاهایی که به بندر مرسین یا اسکندریه می رسند، از همان مسیر قابلیت انتقال به کشور را دارند. همینطور مسیر عراق نیز در دسترس می باشد و از این کریدور نیز برای ورود کالا استفاده می نماییم. حالا این فرایند در حال انجام می باشد و مشکل خاصی در این مورد وجود ندارد.
وی تصریح کرد: در مواردی که کالا وارد بندر شده اما امکان انتقال دریایی آن فراهم نیست، محموله ها از مسیر زمینی جابه جا می شوند. همینطور کالاهایی که از هند به برخی بنادر منطقه می رسند، می توانند از راه حمل و نقل زمینی یا ریلی وارد ایران شوند.

هیچ اختلالی در تامین کالا وجود ندارد

سنندجی با اشاره به مسیرهای شمالی تجارت کشور اظهار داشت: در قسمت شمالی نیز مسیرهای ریلی و دریایی فعال شده اند. کریدور اوراسیا، مسیر دریای سیاه، بنادر شمالی کشور و همینطور عبور از مسیر قزاقستان، ترکمنستان، روسیه و جمهوری آذربایجان برقرار است و اکنون رفت وآمد تجاری در این مسیرها جریان دارد.
وی اظهار داشت: با کشورهای همسایه نیز تعاملات مناسبی برقرار است. در عرصه ترکیه حجم قابل توجهی از مبادلات صورت می گیرد و در ایام اخیر پاکستان نیز به مسیرهای فعال ما اضافه شده است. دراین میان، چین نیز یکی از شرکای مهم تجاری ما به حساب می آید و حجم بالایی از مراودات ترانزیتی با این کشور برقرار است.
این مقام صنفی تصریح کرد: هوشمندی، دقت نظر و توان اجرایی بخش خصوصی، بخصوص شرکت های حمل و نقل بین المللی، سبب شده در همه شرایط برای انتقال بار راهکارهای جدید پیدا شود. فعالین این حوزه با جدیت درحال تلاش هستند و خوشبختانه موفق شده اند مسیرهای جایگزین را شناسایی و عملیاتی کنند.
وی با اشاره به لزوم تنوع بخشی به مبادی ورودی کشور اظهار نمود: در سالیان اخیر تمرکز اصلی کشور بر بنادر جنوبی بوده است، در حالیکه نباید امکانات تخلیه و بارگیری تنها در یک منطقه متمرکز شود. این مورد هم از نظر امنیتی و هم از منظر سرمایه گذاری و توسعه زیرساختی اهمیت بالایی دارد.
سنندجی افزود: اتفاقاتی که در جنگ تحمیلی سوم رخ داد، سبب شد قدرت تصمیم گیری، یافتن راهکارهای جدید و کاهش تمرکز از جنوب کشور بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گیرد. امروز بنادر شمالی کشور فعال تر شده اند و مرزهایی مانند شلمچه و مرز پاکستان نیز ظرفیت بیشتری پیدا کرده اند.
وی اضافه کرد: حتی معتقدم بندر چابهار با عنایت به شرایط موجود و در صورت افزایش امنیت دریایی، می تواند به یکی از مهم ترین و بهترین بنادر کشور تبدیل گردد. این بندر ظرفیت راهبردی بالایی دارد و می تواند نقش برجسته ی در تجارت آینده ایران ایفا کند.
رئیس کمیسیون حمل و نقل و لجستیک اتاق تجاری در آخر اشاره کرد: اکنون اتفاق مثبتی در کشور رخداده و بخش خصوصی توانسته است برای شرایط جدید، راهکارهای جدیدی ایجاد نماید. این ظرفیت می تواند در آینده نیز به توسعه تجارت کشور کمک نماید.